ใช้ ปั้มลมขนาดใหญ่ เดินท่อในโรงงานยังไง ให้ปลายสาย แรงดันไม่ตก?
ปัญหาที่เจอบ่อยในโรงงานและอู่ที่เพิ่งขยาย คือเลือก ปั้มลมขนาดใหญ่ มาใช้แล้ว เครื่องก็ยังใหม่ แต่เครื่องมือลมที่อยู่ไกลปั๊มยังทำงานอ่อนเหมือนเดิม บล็อกลมที่จุดท้ายห้องขันน็อตไม่แน่น กาพ่นสีพ่นไม่สม่ำเสมอ ทั้งที่เกจที่ตัวปั๊มยังขึ้นแรงดันตามที่ตั้งไว้ และบางวันมีน้ำพ่นออกมาจากหัวต่อลมด้วย
หลายคนคิดว่า ปั๊มยังเล็กไป ต้องซื้อปั๊มลมที่ใหญ่ขึ้นอีก ไหม? ความจริง อาจไม่เกี่ยวกับขนาดปั๊มลม หรือการเลือกปั้มลมขนาดใหญ่ โดยเฉพาะ ลมที่ปั๊มอัดได้หายไประหว่างทาง ทั้งในท่อที่เล็กเกิน ข้อต่อที่มากเกิน จุดรั่วที่มองไม่เห็น และน้ำที่ค้างอยู่ในท่อ ระบบท่อที่ดีทำให้ปั๊มตัวเดิมส่งลมไปถึงปลายทางได้เต็มกว่าเดิม
ไล่หลักการเดินท่อลมทีละส่วน ตั้งแต่เลือกวัสดุท่อ ขนาดท่อ รูปแบบท่อเมน การดักน้ำ การแยกจุดจ่าย ไปจนถึงการหาจุดรั่ว และจุดที่ต้องให้ช่างที่ชำนาญงานระบบลมเป็นคนทำ
ทำไม ปั้มลมขนาดใหญ่ อัดลมได้เต็มที่ แต่ปลายสายแรงดันตก
ลมที่ ปั้มลมขนาดใหญ่ อัดออกมา ไม่ได้ไปถึงปลายทางฟรี ๆ ทุกเมตรของท่อ ทุกข้องอ ทุกข้อต่อ และทุกวาล์ว จะกินแรงดันไปส่วนหนึ่ง ยิ่งลมไหลเร็ว เช่น ตอนที่เครื่องมือหลายตัวเปิดพร้อมกัน การสูญเสียระหว่างทางยิ่งมาก
เทียบให้เห็นภาพ เหมือนน้ำประปาที่ไหลผ่านสายยางยาว ๆ ที่มีหัวต่อหลายจุด ถ้าเปิดก๊อกเดียวน้ำยังแรงพอใช้ แต่ถ้าเปิดพร้อมกันหลายก๊อก น้ำที่ก๊อกปลายสุดจะอ่อนลงทันที ทั้งที่แรงดันที่มิเตอร์ยังเท่าเดิม
หลักที่เราจะใช้ตลอดบทความนี้คือ ปั้มลมขนาดใหญ่ จะส่งลมได้เต็มที่ เมื่อท่อลมกว้างพอ สั้นพอ ข้อต่อน้อยพอ และไม่มีน้ำกับรอยรั่วคอยขโมยแรงดันระหว่างทาง
วัสดุท่อต้องทำมาสำหรับลมอัด ก่อนต่อกับ ปั้มลมขนาดใหญ่
เรื่องความปลอดภัยต้องมาก่อนเรื่องแรงดันตก ไม่ว่า ปั้มลมขนาดใหญ่ ที่ใช้จะเป็นแบบไหน ท่อลมอัดไม่ใช่ท่อน้ำ จึงไม่ควรใช้ท่อพีวีซีสำหรับน้ำประปา มาเดินลมอัด
ท่อพีวีซีที่ทำมาสำหรับน้ำ เมื่อรับลมอัดนาน ๆ และเจอความร้อนจากปั๊มกับไอน้ำมัน เนื้อท่อจะเปราะลง ถ้าแตก ท่อจะไม่แค่รั่ว แต่แตกเป็นเศษคมกระเด็นออกด้วยแรงดัน ซึ่งเป็นอันตรายต่อคนที่อยู่ใกล้
ทางเลือกที่ใช้กันในงานลมอัดคือ ท่อเหล็ก ท่อทองแดง และระบบท่ออะลูมิเนียมหรือท่อพลาสติกที่ผลิตมาเพื่อลมอัดโดยเฉพาะ ซึ่งระบุแรงดันใช้งานไว้ชัดเจน ให้เลือกท่อที่แรงดันใช้งานสูงกว่าแรงดันสูงสุดของ ปั้มลมขนาดใหญ่ และติดตั้งตามคู่มือของระบบท่อนั้น
ท่อเมนเล็กเกินไป: สาเหตุที่ทำให้ ปั้มลมขนาดใหญ่ ส่งลมไม่ถึง
ความผิดพลาดที่เจอบ่อยที่สุดคือ เดินท่อเมนขนาดเท่ากับข้อต่อที่ทางออกของปั๊ม หรือเท่ากับสายลมที่ใช้กับเครื่องมือ ซึ่งเล็กเกินไปสำหรับระบบที่มีจุดใช้ลมหลายจุด
ท่อเมน ควรใหญ่กว่าท่อแยก
ท่อเมนคือท่อหลักที่ลมทุกจุดต้องผ่าน จึงต้องกว้างพอให้ลมไหลได้สบายแม้เครื่องมือหลายตัวจะเปิดพร้อมกัน ส่วนท่อแยกไปแต่ละจุดใช้ขนาดเล็กลงได้ ขนาดที่เหมาะสมขึ้นกับปริมาณลมที่ใช้รวมและความยาวท่อ ควรคำนวณตามตารางของผู้ผลิตระบบท่อ หรือให้ช่างระบบลมช่วยคำนวณ
เผื่อการขยายในอนาคต
ถ้ามีแผนจะเพิ่มเครื่องมือลม หรือเพิ่ม ปั้มลมขนาดใหญ่ อีกตัวในอนาคต ให้เดินท่อเมนเผื่อไว้ตั้งแต่แรก การเปลี่ยนท่อเมนทีหลังยุ่งยากและแพงกว่าการเลือกขนาดเผื่อไว้ตอนเดินครั้งแรกมาก
เดินท่อเมนเป็นวงรอบ ช่วยให้ ปั้มลมขนาดใหญ่ จ่ายลมได้สม่ำเสมอทุกจุด
ท่อเมนเดินได้สองแบบหลัก แบบแรกคือเดินเป็นเส้นยาวจากปั๊มไปจนสุดห้อง แบบที่สองคือเดินเป็นวงรอบ (Ring Main) ให้ท่อวนกลับมาบรรจบกัน
แบบเส้นยาว จุดที่อยู่ปลายสุดได้ลมจากทางเดียว เมื่อจุดต้นทางเปิดใช้ลมเยอะ จุดปลายจะแรงดันตกก่อน ส่วนแบบวงรอบ ลมไปถึงแต่ละจุดได้จากสองทาง แรงดันจึงสม่ำเสมอกว่าทั้งห้อง
หลักคือ ถ้าโรงงานหรืออู่มีจุดใช้ลมกระจายรอบพื้นที่ การเดินท่อเมนแบบวงรอบช่วยได้มาก ส่วนพื้นที่เล็กที่จุดใช้ลมอยู่แนวเดียวกัน แบบเส้นยาวที่ขนาดท่อพอก็ใช้ได้
ดักน้ำในท่อ คือเรื่องที่ทำให้ ปั้มลมขนาดใหญ่ ส่งลมแห้งถึงเครื่องมือ
อากาศที่ ปั้มลมขนาดใหญ่ ดูดเข้าไปมีความชื้นอยู่เสมอ เมื่อถูกอัดและเย็นตัวลงในท่อ ความชื้นจะกลั่นเป็นน้ำ น้ำนี้ทำให้เครื่องมือลมเป็นสนิม ทำให้งานพ่นสีเป็นตามด และไหลไปกองตามจุดต่ำของท่อ
วางท่อเมนให้ลาดเล็กน้อย และมีจุดระบายที่ปลายต่ำ
เดินท่อเมนให้ลาดลงเล็กน้อยไปตามทิศที่ลมไหล แล้วติดวาล์วระบายน้ำไว้ที่จุดต่ำสุด น้ำจะไหลไปรวมที่จุดนั้นแทนที่จะไหลเข้าเครื่องมือ
แยกท่อลงจากด้านบนของท่อเมน
จุดสำคัญที่หลายคนพลาด คือแยกท่อลงไปที่จุดใช้ลมจากด้านล่างของท่อเมน ซึ่งเป็นที่ที่น้ำไหลอยู่ วิธีที่ถูกคือแยกท่อขึ้นจากด้านบนของท่อเมนก่อน แล้วค่อยวกลงมา (ลักษณะคอห่าน) และติดจุดระบายน้ำไว้ที่ปลายล่างของท่อแยกด้วย
นอกจากระบบท่อ การระบายน้ำที่ถังลมของปั๊มเป็นประจำ และการติดชุดกรองที่จุดใช้ลมก็ยังจำเป็นเสมอ
ข้อต่อและสายลมที่ปลายทาง ก็ทำให้ ปั้มลมขนาดใหญ่ เสียแรงดันได้มาก
ต่อให้ท่อเมนดีแค่ไหน ถ้าช่วงสุดท้ายก่อนถึงเครื่องมือมีข้อต่อเยอะ สายลมยาวและเล็ก แรงดันก็ยังตกได้
ข้อต่อสวมเร็วแต่ละตัว ข้องอ และตัวแยกทาง ล้วนกินแรงดัน ให้ใช้เท่าที่จำเป็น สายลมจากจุดจ่ายไปเครื่องมือควรสั้นเท่าที่ทำงานได้สะดวก และเลือกขนาดสายให้เหมาะกับเครื่องมือที่กินลมมาก เช่น บล็อกลมหรือเครื่องเจียรลม
ที่จุดใช้ลมแต่ละจุด ควรมีชุดกรอง ปรับแรงดัน และหยอดน้ำมันตามประเภทเครื่องมือ ให้ปรับแรงดันที่จุดใช้งานให้พอดีกับเครื่องมือแต่ละตัว แทนการตั้งแรงดันที่ปั๊มให้สูงเกินจำเป็นเพื่อชดเชยท่อที่ไม่ดี ซึ่งทำให้ ปั้มลมขนาดใหญ่ ทำงานหนักและเปลืองไฟ
หาจุดรั่วในท่อ เป็นวิธีที่ถูกที่สุดในการเพิ่มลมให้ ปั้มลมขนาดใหญ่
รอยรั่วเล็ก ๆ ตามข้อต่อ สายลมที่แตกลายงา และหัวต่อที่ซีลเสื่อม รวมกันแล้วทำให้ ปั้มลมขนาดใหญ่ ต้องทำงาน เพื่อเติมลมที่รั่วออกไปตลอดทั้งวัน
วิธีตรวจง่าย ๆ คือ หลังเลิกงานให้ปิดเครื่องมือทุกตัว ปล่อยให้ระบบมีแรงดันเต็ม แล้วฟังเสียงลมรั่วในตอนที่ห้องเงียบ หรือสังเกตว่าปั๊มยังตัดต่อเองทั้งที่ไม่มีใครใช้ลม ถ้าปั๊มยังตัดต่อ แปลว่ามีรั่วในระบบ จากนั้นใช้น้ำสบู่ทาตามข้อต่อ จุดที่มีฟองคือจุดรั่ว
ก่อนแก้ข้อต่อหรือเปลี่ยนท่อทุกครั้ง ต้องปิดวาล์วและปล่อยลมในช่วงนั้นออกจนหมด ห้ามคลายข้อต่อที่ยังมีแรงดัน เพราะชิ้นส่วนอาจหลุดพุ่งออกมาแรง
สัญญาณว่าระบบท่อของ ปั้มลมขนาดใหญ่ ต้องหยุดใช้และให้ช่างตรวจ
บางอาการไม่ใช่แค่ลมตก แต่เป็นสัญญาณว่าท่อหรืออุปกรณ์กำลังจะเสียหาย ให้หยุดใช้ ปล่อยลมออก และเรียกช่างระบบลมมาตรวจ
- ท่อบวม มีรอยร้าว หรือเปลี่ยนสีใกล้ตัวปั๊ม
- ใช้ท่อพีวีซีสำหรับน้ำอยู่ในระบบลมอัด
- ข้อต่อหลุดหรือขยับเองขณะมีแรงดัน
- เกจที่จุดใช้ลมขึ้นสูงผิดปกติ หรือวาล์วนิรภัยที่ปั๊มเปิดระบายบ่อย
- มีน้ำมันหรือน้ำปริมาณมากออกมากับลมทุกครั้ง
ถ้าใช้ท่อพีวีซี ในระบบลมอัด โดยเฉพาะเมื่อใช้กับ ปั้มลมขนาดใหญ่ ควรเปลี่ยนเป็นท่อที่ทำมาสำหรับลมอัดโดยเร็ว
สรุป: ปั้มลมขนาดใหญ่ ส่งลมได้เต็มถึงปลายสาย เมื่อท่อไม่ขโมยแรงดันระหว่างทาง
ปัญหาแรงดันตกที่ปลายสาย ทั้งที่ ปั้มลมขนาดใหญ่ ยังอัดลมได้เต็ม ส่วนใหญ่เกิดจากระบบท่อ ทั้งท่อเมนที่เล็กเกิน ข้อต่อที่มากเกิน น้ำที่ค้างในท่อ และรอยรั่วที่ไม่มีใครเห็น เจอได้ทั้งอู่ที่บล็อกลมท้ายห้องขันไม่แน่น โรงพ่นสีที่สีเป็นตามด และโรงงานที่ขยายจุดใช้ลมเพิ่มโดยไม่ได้ขยายท่อ
สิ่งที่ต้องทำคือ ใช้ท่อที่ทำมาสำหรับลมอัด เลือกท่อเมนให้ใหญ่พอและเผื่อขยาย เดินแบบวงรอบเมื่อจุดใช้ลมกระจาย วางท่อลาดไปหาจุดระบายน้ำ แยกท่อขึ้นจากด้านบนของท่อเมน ลดข้อต่อและสายลมที่ไม่จำเป็น ติดชุดกรองและปรับแรงดันที่จุดใช้ลม และตรวจหาจุดรั่วเป็นประจำ
ข้อควรระวังที่สำคัญที่สุดคือ ห้ามใช้ท่อพีวีซีสำหรับน้ำกับลมอัด และห้ามคลายข้อต่อขณะที่ยังมีแรงดัน ถ้าท่อบวม ร้าว หรือวาล์วนิรภัยเปิดบ่อย ให้หยุดใช้แล้วเรียกช่างระบบลมทันที โดยไม่ต้องเสียดายเวลา เพราะท่อที่แตกขณะมีแรงดันอันตรายกว่าการหยุดงานไปครึ่งวันมาก
ถ้ากำลังวางระบบลมใหม่ ใช้ ปั้มลมขนาดใหญ่ หรือหาอะไหล่ปั๊มลมและข้อต่อสายลมที่ทำมาสำหรับลมอัด ลองดูรายละเอียดแรงดันใช้งานของแต่ละชิ้นให้ชัดเจนก่อน
